Trong bối cảnh đó, kỹ năng thích ứng nghề nghiệp trở thành một trong những năng lực quan trọng giúp sinh viên chuyển tiếp từ môi trường đại học sang thị trường lao động. Công nghệ số vừa tạo ra áp lực thay đổi, vừa cung cấp những công cụ và môi trường để sinh viên khám phá nghề nghiệp, trải nghiệm công việc, nhận diện năng lực cá nhân và phát triển khả năng học tập suốt đời.
Vấn đề đặt ra không còn đơn thuần là sinh viên có biết sử dụng công nghệ hay không, mà là họ có thể sử dụng công nghệ như thế nào để chủ động kiến tạo và điều chỉnh con đường nghề nghiệp của mình.
1. Kỹ năng thích ứng nghề nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số
Khả năng thích ứng nghề nghiệp có thể được hiểu là nguồn lực tâm lý – xã hội giúp cá nhân chuẩn bị và ứng phó với những nhiệm vụ nghề nghiệp, sự chuyển đổi công việc và những thay đổi khó dự đoán trong quá trình phát triển sự nghiệp. Theo mô hình của Savickas, khả năng thích ứng nghề nghiệp được thể hiện qua bốn thành tố cơ bản: quan tâm đến tương lai nghề nghiệp, kiểm soát quá trình phát triển nghề nghiệp, tò mò khám phá các khả năng nghề nghiệp và tự tin giải quyết các nhiệm vụ nghề nghiệp (Savickas & Porfeli, 2012).
Các nghiên cứu tại Việt Nam đã vận dụng mô hình này trong đánh giá khả năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên. Kết quả nghiên cứu của Lưu Thị Bình Ngọc và cộng sự (2021) cho thấy khả năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên ngành quản trị kinh doanh được biểu hiện thông qua các phương diện như quan tâm, kiểm soát, tò mò và tự tin nghề nghiệp. Cao Ngọc Hồng Nhung và Nguyễn Ngọc Thanh Huy (2025) cũng ghi nhận sinh viên có thể đạt mức tương đối tích cực về sự tự tin và khả năng kiểm soát, nhưng vẫn còn hạn chế trong việc quan tâm, lập kế hoạch và chủ động khám phá nghề nghiệp.
Như vậy, thích ứng nghề nghiệp không đồng nghĩa với việc thụ động chấp nhận mọi sự thay đổi. Đây là quá trình cá nhân chủ động dự báo, học hỏi, điều chỉnh và lựa chọn phương án hành động phù hợp trước những biến động của môi trường nghề nghiệp.
Trong môi trường số, quá trình này còn bao gồm khả năng thích ứng với phần mềm mới, phương thức làm việc trực tuyến, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và các hình thức hợp tác không phụ thuộc vào không gian vật lý. Vì vậy, năng lực số và năng lực thích ứng nghề nghiệp có mối quan hệ ngày càng chặt chẽ.
2. Công nghệ số góp phần phát triển kỹ năng thích ứng nghề nghiệp như thế nào?
2.1. Hỗ trợ sinh viên khám phá thông tin nghề nghiệp
Một trong những điều kiện quan trọng để thích ứng nghề nghiệp là sinh viên phải có hiểu biết thực tế về thị trường lao động. Các nền tảng tuyển dụng, website doanh nghiệp, hệ thống dữ liệu nghề nghiệp, hội thảo trực tuyến và mạng xã hội chuyên môn cho phép sinh viên tiếp cận nhanh chóng với thông tin về vị trí việc làm, mô tả công việc, yêu cầu năng lực và xu hướng tuyển dụng.
Thông qua việc phân tích nhiều thông báo tuyển dụng cùng lĩnh vực, sinh viên có thể nhận diện những năng lực thường xuyên được doanh nghiệp yêu cầu, chẳng hạn như ngoại ngữ, phân tích dữ liệu, giao tiếp trực tuyến, quản trị dự án hoặc sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo. Quá trình này giúp sinh viên hình thành sự quan tâm đến tương lai nghề nghiệp và xây dựng kế hoạch học tập sát hơn với nhu cầu thực tế.
Đây chính là phương diện “quan tâm nghề nghiệp” trong mô hình thích ứng nghề nghiệp. Sinh viên không chờ đến khi tốt nghiệp mới tìm hiểu việc làm mà cần thường xuyên theo dõi những thay đổi của nghề nghiệp ngay trong quá trình học tập.
2.2. Tạo điều kiện tự đánh giá năng lực và xây dựng kế hoạch phát triển cá nhân
Công nghệ số cung cấp nhiều công cụ giúp sinh viên tự đánh giá sở thích, giá trị nghề nghiệp, kỹ năng, phong cách làm việc và mức độ sẵn sàng nghề nghiệp. Kết quả đánh giá có thể được sử dụng để xây dựng hồ sơ năng lực cá nhân, xác định khoảng cách giữa năng lực hiện tại và yêu cầu của vị trí việc làm.
Chẳng hạn, sau khi đối chiếu năng lực cá nhân với yêu cầu tuyển dụng, sinh viên có thể xác định mình còn hạn chế về thuyết trình, xử lý dữ liệu, viết báo cáo hay giao tiếp bằng ngoại ngữ. Trên cơ sở đó, sinh viên lập kế hoạch học tập theo từng giai đoạn, lựa chọn khóa học phù hợp và theo dõi sự tiến bộ bằng hồ sơ điện tử.
Việc sử dụng công nghệ theo cách này góp phần tăng cường khả năng kiểm soát nghề nghiệp. Sinh viên chuyển từ trạng thái phụ thuộc vào chương trình đào tạo sang chủ động chịu trách nhiệm về quá trình phát triển nghề nghiệp của mình.
2.3. Mở rộng cơ hội học tập linh hoạt và học tập suốt đời
Các nền tảng học tập trực tuyến cho phép sinh viên tiếp cận khóa học, bài giảng, tài liệu và cộng đồng chuyên môn ngoài phạm vi chương trình chính khóa. Sinh viên có thể học theo nhu cầu cá nhân, điều chỉnh tốc độ học và lựa chọn nội dung phù hợp với định hướng nghề nghiệp.
Trần Đức Hòa và Đỗ Văn Hùng (2021) đề xuất khung năng lực số dành cho sinh viên Việt Nam gồm bảy nhóm năng lực: vận hành thiết bị và phần mềm; năng lực thông tin và dữ liệu; giao tiếp và hợp tác; sáng tạo nội dung số; an toàn và sức khỏe số; học tập và phát triển kỹ năng số; năng lực số liên quan đến nghề nghiệp. Khung này cho thấy năng lực số không chỉ là kỹ năng thao tác thiết bị mà còn bao gồm khả năng sử dụng công nghệ để học tập và phát triển nghề nghiệp.
Thông qua hoạt động học trực tuyến, sinh viên có thể hình thành thói quen tự học, cập nhật kiến thức và phản ứng nhanh hơn trước sự thay đổi của yêu cầu nghề nghiệp. Đây là điều kiện quan trọng bởi kiến thức chuyên môn có thể nhanh chóng trở nên lạc hậu trong những lĩnh vực chịu tác động mạnh của công nghệ.
2.4. Tạo môi trường mô phỏng và trải nghiệm nghề nghiệp
Một hạn chế phổ biến của đào tạo đại học là khoảng cách giữa kiến thức lý thuyết và tình huống nghề nghiệp thực tế. Công nghệ số có thể góp phần thu hẹp khoảng cách này thông qua phần mềm mô phỏng, phòng thí nghiệm ảo, tình huống tương tác, dự án trực tuyến và môi trường thực tế ảo.
Trong môi trường mô phỏng, sinh viên có thể thực hành ra quyết định, xử lý sự cố, giao tiếp với khách hàng hoặc giải quyết các tình huống nghề nghiệp mà không phải đối diện ngay với những rủi ro của môi trường làm việc thực tế. Sau mỗi tình huống, hệ thống có thể cung cấp phản hồi để sinh viên nhận diện điểm mạnh, sai sót và phương án cải thiện.
Phương thức này đặc biệt phù hợp với việc phát triển sự tự tin nghề nghiệp. Khi được luyện tập nhiều lần, sinh viên có thêm kinh nghiệm ứng phó với tình huống mới và giảm tâm lý lo lắng khi bước vào môi trường làm việc.
2.5. Phát triển kỹ năng hợp tác trong môi trường làm việc số
Nhiều tổ chức hiện nay sử dụng mô hình làm việc từ xa hoặc kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến. Vì vậy, khả năng phối hợp qua nền tảng số đã trở thành một thành tố của năng lực nghề nghiệp.
Thông qua các dự án học tập trực tuyến, sinh viên có thể rèn luyện kỹ năng phân công nhiệm vụ, quản lí tiến độ, chia sẻ dữ liệu, tổ chức cuộc họp, phản hồi công việc và xử lý xung đột trong nhóm. Đây không chỉ là việc học cách sử dụng một phần mềm quản lí công việc mà còn là quá trình hình thành tác phong làm việc minh bạch, có trách nhiệm và dựa trên kết quả.
Nguyễn Phương Thảo và Văn Thị Thanh Vân (2024) cho rằng khả năng thích ứng cần được xem xét không chỉ ở cấp độ cá nhân mà còn trong mối quan hệ với môi trường xã hội, văn hóa và tổ chức. Do đó, việc rèn luyện thích ứng nghề nghiệp phải đặt sinh viên vào các tình huống hợp tác, chia sẻ và giải quyết vấn đề cùng người khác.
2.6. Hỗ trợ xây dựng hồ sơ năng lực và thương hiệu nghề nghiệp số
Hồ sơ nghề nghiệp của sinh viên ngày nay không chỉ giới hạn trong bản lý lịch truyền thống. Sinh viên có thể xây dựng hồ sơ năng lực điện tử gồm sản phẩm học tập, dự án đã thực hiện, chứng nhận kỹ năng, bài viết chuyên môn, video thuyết trình và phản hồi từ giảng viên hoặc đơn vị thực tập.
Quá trình xây dựng hồ sơ điện tử buộc sinh viên phải nhìn lại sự tiến bộ của bản thân, lựa chọn minh chứng phù hợp và trình bày năng lực theo yêu cầu của nhà tuyển dụng. Đây vừa là công cụ tìm kiếm việc làm, vừa là phương pháp tự đánh giá và điều chỉnh mục tiêu nghề nghiệp.
Tuy nhiên, việc xây dựng hình ảnh nghề nghiệp số cần đi kèm với ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng bản quyền, giao tiếp có trách nhiệm và kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ.
2.7. Sử dụng trí tuệ nhân tạo như một công cụ hỗ trợ phát triển nghề nghiệp
Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ sinh viên phân tích thông báo tuyển dụng, xác định từ khóa nghề nghiệp, xây dựng kế hoạch học tập, mô phỏng phỏng vấn và nhận phản hồi về hồ sơ xin việc. Công cụ AI cũng có thể tạo ra các tình huống nghề nghiệp giả định để sinh viên luyện tập giải quyết vấn đề.
Tuy nhiên, hiệu quả của AI phụ thuộc vào khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng kết quả và chịu trách nhiệm đối với quyết định cuối cùng của người sử dụng. Sinh viên không nên xem AI là công cụ thay thế tư duy mà cần sử dụng AI để mở rộng khả năng phân tích và phản tư.
Tổng quan của Võ Phương Uyên và Lê Thị Thanh Tịnh (2026) cho thấy năng lực số và hiểu biết về AI có mối liên hệ tích cực với khả năng thích ứng nghề nghiệp, sự sẵn sàng việc làm và định hướng khởi nghiệp của sinh viên; mối quan hệ này còn chịu tác động của sự tự tin vào năng lực, khả năng đổi mới và bản sắc nghề nghiệp.
3. Một số hạn chế khi ứng dụng công nghệ số
Công nghệ số không tự động tạo ra năng lực thích ứng nghề nghiệp. Sinh viên có thể sử dụng nhiều ứng dụng nhưng vẫn thiếu khả năng xác định mục tiêu, đánh giá thông tin và giải quyết vấn đề thực tế.
Trước hết, sự chênh lệch về thiết bị, đường truyền và điều kiện tiếp cận có thể làm gia tăng khoảng cách giữa các nhóm sinh viên. Bên cạnh đó, việc phụ thuộc quá mức vào công cụ có thể làm giảm khả năng tư duy độc lập, đặc biệt khi sinh viên sử dụng AI để tạo sản phẩm nhưng không hiểu nội dung.
Một rủi ro khác là tình trạng quá tải thông tin. Sinh viên có thể tiếp cận nhiều lời khuyên nghề nghiệp khác nhau nhưng không đủ năng lực đánh giá độ tin cậy và mức độ phù hợp. Việc so sánh bản thân liên tục trên mạng xã hội cũng có thể tạo ra áp lực, khiến sinh viên lựa chọn nghề nghiệp theo xu hướng thay vì dựa trên năng lực và giá trị cá nhân.
Do đó, ứng dụng công nghệ số phải đi cùng với năng lực thông tin, tư duy phản biện, đạo đức số và khả năng tự quản lí.
4. Định hướng ứng dụng công nghệ số trong nhà trường
Để công nghệ số thực sự trở thành phương tiện rèn luyện kỹ năng thích ứng nghề nghiệp, các cơ sở giáo dục đại học cần chuyển từ cách tiếp cận “dạy công cụ” sang “phát triển năng lực nghề nghiệp thông qua công nghệ”.
Thứ nhất, năng lực số cần được tích hợp vào chuẩn đầu ra và nội dung của từng ngành đào tạo. Mỗi ngành cần xác định rõ những công nghệ mà sinh viên phải biết sử dụng, những nhiệm vụ nghề nghiệp cần thực hiện trên môi trường số và những nguyên tắc đạo đức cần tuân thủ.
Thứ hai, nhà trường cần tổ chức các dự án học tập gắn với vấn đề thực tế. Sinh viên nên được giao nhiệm vụ thu thập dữ liệu, hợp tác trực tuyến, xây dựng sản phẩm số, trình bày kết quả và tiếp nhận phản hồi từ doanh nghiệp hoặc cộng đồng.
Thứ ba, hoạt động hướng nghiệp cần được số hóa theo hướng cá nhân hóa. Sinh viên có thể được hỗ trợ xây dựng hồ sơ năng lực, thực hiện bài đánh giá nghề nghiệp, theo dõi kế hoạch phát triển cá nhân và tham gia cố vấn trực tuyến với giảng viên, chuyên gia hoặc cựu sinh viên.
Thứ tư, kết quả rèn luyện không nên chỉ được đánh giá qua mức độ thành thạo phần mềm. Việc đánh giá cần tập trung vào khả năng sử dụng công nghệ để giải quyết vấn đề, hợp tác, sáng tạo, ra quyết định và thích ứng với tình huống mới.
Thứ năm, cơ sở giáo dục cần ban hành hướng dẫn về sử dụng AI, bảo vệ dữ liệu cá nhân, bản quyền và liêm chính học thuật. Đây là điều kiện để sinh viên hình thành năng lực số có trách nhiệm.
Chủ trương tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục đã được xác định trong Quyết định số 131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Bên cạnh đó, Khung năng lực số cho người học được ban hành theo Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT tạo cơ sở để các cơ sở giáo dục xây dựng chương trình và tổ chức đánh giá năng lực số của người học.
Kết luận
Ứng dụng công nghệ số trong rèn luyện kỹ năng thích ứng nghề nghiệp không nên được hiểu đơn giản là trang bị thêm phần mềm hoặc tổ chức thêm các khóa học trực tuyến. Giá trị cốt lõi của công nghệ nằm ở khả năng tạo ra môi trường để sinh viên khám phá nghề nghiệp, tự đánh giá, học tập linh hoạt, trải nghiệm tình huống thực tế và chủ động điều chỉnh kế hoạch phát triển bản thân.
Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp giữa nhà trường, giảng viên, doanh nghiệp và chính sinh viên. Nhà trường xây dựng môi trường và hệ thống hỗ trợ; giảng viên thiết kế hoạt động học tập có ý nghĩa; doanh nghiệp cung cấp tình huống và yêu cầu thực tế; sinh viên chịu trách nhiệm đối với quá trình học tập và phát triển nghề nghiệp của mình.
Trong một thị trường lao động liên tục biến đổi, lợi thế lâu dài của sinh viên không chỉ nằm ở những gì họ đã biết, mà còn nằm ở khả năng học điều mới, điều chỉnh điều đã biết và sử dụng công nghệ để giải quyết những vấn đề chưa từng gặp trước đó.
Theo Tấn Phát
tamlyhoc.org
Tài liệu tham khảo
Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2025). Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT ngày 24 tháng 01 năm 2025 quy định Khung năng lực số cho người học.
Cao, N. H. N., & Nguyễn, N. T. H. (2025). Năng lực thích ứng nghề nghiệp của sinh viên ngành công tác xã hội: Nghiên cứu thực trạng tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Tạp chí Giáo dục, 25(20), 53–58.
Lưu, T. B. N., Trần, T. M. D., Hà, T. T., & Lại, X. T. (2021). Khả năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên ngành quản trị kinh doanh trên địa bàn Hà Nội. Tạp chí Khoa học, Học viện Phụ nữ Việt Nam, 14(2), 47–56.
Nguyễn, A. T., Nguyễn, B. N., & Nguyễn, T. T. (2023). Đánh giá những yếu tố ảnh hưởng đến năng lực thích ứng nghề nghiệp của sinh viên tốt nghiệp Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội. Tạp chí Giáo dục, 23(4), 52–58.
Nguyễn, P. T., & Văn, T. T. V. (2024). Một số mô hình lý thuyết về khả năng thích ứng của giáo viên trong nền giáo dục thay đổi. Tạp chí Khoa học Đại học Văn Lang, 8(48), 121–128.
Nguyễn, V. T. (2023). Tác động của năng lực số và đổi mới sáng tạo tới khả năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên tốt nghiệp. Tạp chí Khoa học và Đào tạo Ngân hàng, 259, 58–66.
Savickas, M. L., & Porfeli, E. J. (2012). Career Adapt-Abilities Scale: Construction, reliability, and measurement equivalence across 13 countries. Journal of Vocational Behavior, 80(3), 661–673.
Thủ tướng Chính phủ. (2022). Quyết định số 131/QĐ-TTg ngày 25 tháng 01 năm 2022 phê duyệt Đề án tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022–2025, định hướng đến năm 2030.
Trần, Đ. H., & Đỗ, V. H. (2021). Khung năng lực số cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số. Tạp chí Thông tin và Tư liệu, (1).
Võ, P. U., & Lê, T. T. T. (2026). Năng lực số, hiểu biết trí tuệ nhân tạo và khả năng có việc làm của sinh viên Việt Nam: Tổng quan hệ thống giai đoạn 2019–2025. Tạp chí Giáo dục, 26(9), 1–7.